Uy-joy orzusidan dahshatli tushgacha: Quruvchilarga ommaviy shikoyatlar

O‘zbekistonda uy-joy qurilishi, taraqqiyot va farovonlik ramzi bo‘lishi kerak bo‘lgan sohadan, ommaviy shikoyatlar manbaiga aylanmoqda. Joriy yil boshidan buyon Foydalanuvchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasiga 1,7 mingdan ortiq fuqarolarning quruvchilarning vijdonsiz ishlari haqida murojaatlari kelib tushgan.

Bu shikoyatlar natijasida qurilish kompaniyalari iste’molchilarga 20 milliard so‘m qaytarishga majbur bo‘ldi. Ammo bu faqat muammoning yuzasi. Qo‘mita tomonidan shartnomalar tahlili shuni ko‘rsatdiki, aksariyat shartnomalar quruvchilarning manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, xaridorlar manfaatlari e’tibordan chetda qolgan.

Shartnomalarda qanday muammolar aniqlangan?

Teng bo‘lmagan shartlar. 80% shartnomalarda quruvchiga narxni qayta hisoblash huquqi berilgan, xaridorning bu boradagi huquqlari esa e’tiborsiz qoldirilgan.

Mas’uliyatning yo‘qligi. 51% shartnomalarda obyekt topshirilishining kechikishi uchun jarima ko‘zda tutilmagan. Bu esa quruvchiga muddatsiz kechiktirish imkonini beradi.

Noaniq muddatlar. 39% shartnomalarda qurilish tugash muddati ko‘rsatilmagan. Bu xaridorlar uchun katta xavf tug‘diradi, chunki ular o‘z kvartiralariga qachon ko‘chib o‘tishini bilmaydi.

Kafolat yo‘qligi. 84% shartnomalarda uy-joy uchun kafolat muddati belgilangan emas, bu esa xaridorlarni aniqlangan nuqsonlarga qarshi himoyasiz qoldiradi.

Bu nima sababdan yuz bermoqda?

Bu vaziyat quruvchilarning fuqarolarning xabardor emasligidan foydalanishi bilan bog‘liq. Shartnomalar yuridik “tuzoq”lar bilan tuzilib, ularni mutaxassislarning yordamisiz payqash qiyin. Ko‘pchilik xaridorlar quruvchilarga ishonib, hujjatlarni yuristlarga ko‘rsatmasdan imzolashadi.

O‘zingizni qanday himoya qilish kerak?

Quruvchini tekshiring. Kompaniya elektron reestr va “Shaffof qurilish” tizimiga kiritilganligiga ishonch hosil qiling.

Shartnomani diqqat bilan o‘qing. Qurilish muddatlari, tomonlarning huquq va majburiyatlari, kechikishlar uchun jarimalar kabi muhim jihatlarga e’tibor qarating.

Yurist bilan maslahatlashing. Shartnoma tushunarli ko‘ringan taqdirda ham, professional maslahat olish yaxshiroqdir.

Naqd pul to‘lamang. Barcha to‘lovlarni bank orqali amalga oshiring, bu shaffoflikni ta’minlaydi.

Davlat qayerda?

Ommaviy shikoyatlar va aniq qonunbuzarliklarga qaramay, quruvchilarga nisbatan nazorat yetarli darajada emas. Iste’molchilar o‘z huquqlarini o‘zlari himoya qilishga majbur, bu esa aslida davlat organlarining vazifasi.

Endi qurilish sohasiga yondashuvni qayta ko‘rib chiqish, kompaniyalarni nazorat qilishni kuchaytirish va xaridorlarning manfaatlarini himoya qiladigan majburiy standart shartnomalarni joriy qilish vaqti keldi. Har bir qonunbuzarlik — bu nafaqat buzilgan reja, balki o‘z uyiga ega bo‘lishni orzu qilgan odamlarning taqdiri.

Fuqarolarning qurilish kompaniyalariga bo‘lgan ishonchini faqat shaffoflik, qonunbuzarliklar uchun qat’iy choralar va iste’molchilarga haqiqiy yordam orqali tiklash mumkin. Hozircha esa quruvchilar o‘z qoidalarini o‘tkazishda davom etmoqda, minglab odamlar esa adolatsiz kelishuvlarning garoviga aylanmoqda.